Գրականության նախագիծ

Թեմա՝ 

Մհերի դուռը. էպոսից մինչև ժամանակակից վերածվում

Ներածություն

Հայ ժողովուրդը ունի մի եզակի էպոս՝ «Սասունցի Դավիթ», որը դարեր շարունակ բանավոր ձևով փոխանցվել է սերնդեսերունդ։ Այն առաջին անգամ գրի է առնվել 1873 թվականին ազգագրագետ Գարեգին Սրվանձտյանի կողմից։

Էպոսը բաղկացած է չորս հիմնական մասերից՝ Սանասար և Բաղդասար, Մսրա Մելիք, Սասունցի Դավիթ և Մեծ Մհեր։

Էպոսի վերջին և ամենախորհրդավոր մասը՝ Մհերի դուռը, սիմվոլիկ ավարտ է հերոսական դարաշրջանի, և վերջին շրջանում այդ թեմային անդրադարձել է նաև գրող Սուրեն Դանիելյանը՝ ստեղծելով համանուն գիրքը։

«Մհերի դուռը» էպոսում

Մեծ Մհերը՝ Սասունցի Դավթի որդին է։ Նա ծնվել էր խիզախությամբ ու գերմարդկային ուժով։ Բայց երբ աշխարհը դարձավ անարդար, Մհերը, չկարողանալով այլևս ապրել այդ իրականության մեջ, հեռացավ։

Նա հասավ Վանա լեռները, որտեղ, ըստ ավանդության, ժայռը բացվեց իր առաջ։ Նա մտավ ներս և դուռը փակվեց։ Այդ պահից Մհերը համարվում է կենդանի, բայց անտեսանելի՝ սպասող մի ժամանակի, երբ աշխարհը կրկին կդառնա արդար։

Ժամանակակից մոտեցում. Սուրեն Դանիելյանի գիրքը

Վերջերս գրող և փիլիսոփա Սուրեն Դանիելյանը գրել է ժամանակակից գրական վերլուծություն՝ վերնագրված «Մհերի դուռը»։

Այս գրքում Մհերը ներկայացվում է ոչ միայն որպես դյուցազուն, այլ որպես հոգևոր ճանապարհորդ, ով գնում է դեպի ներս՝ հասկանալու աշխարհի ճակատագիրը։ Գրքում ներառված են Մհերի խորիմաստ մտքերը, որոնք վերաբերում են ժամանակակից մարդու հոգևոր դատարկությանը և բարոյական արժեքների անկմանը։

📖 

Մհերի խոսքերից մի հատված գրքից.

«Ես գնացի ժայռի ետևը, որովհետև մարդիկ կորցրին մարդու կերպարը։ Բայց ես այնտեղ չեմ մեռել, այլ սպասում եմ, երբ ձեր սրտերը դարձյալ լույս կլցվեն»։

Այս խոսքերը ապացուցում են, որ Մհերի քայլը ոչ թե պարտություն էր, այլ՝ հույսի խոր արարք։

Իմ տեսակետը

Երբ ես կարդացի Մհերի դռան մասին, ինձ շատ ուժեղ զգացմունք պատեց։ Մհերը ուժեղ էր, բայց չէր պայքարում մարդկանց դեմ։ Նա չցանկացավ կռվել, երբ հասկացավ, որ մարդիկ իրար խաբում են, ապրում են առանց արդարության։

Նրա որոշումը՝ փակվել ժայռի մեջ, ինձ ստիպեց մտածել. իսկ ես կկարողանա՞մ ապրել մի աշխարհում, որտեղ սուտն ու չարը հաղթում են։ Մհերը չհանձնվեց, նա պարզապես սպասում է մեզ։

Եզրակացություն

«Մհերի դուռը» ոչ միայն էպոսի ավարտն է, այլ նաև մտածելու, խորհելու և ինքդ քեզ վերագտնելու խորհուրդ։

Սուրեն Դանիելյանի գրքի միջոցով մենք այսօր էլ կարող ենք խոսել Մհերի հետ՝ լսել նրա ձայնը ժայռից, որը մեզ հիշեցնում է, որ իսկական հերոսը նա է, ով ընտրում է լռությունը, երբ աշխարհը դադարում է լսել ճշմարտությունը։

📎 Օգտագործված գրականություն՝

  • Գարեգին Սրվանձտյան, «Սասունցի Դավիթ» (գրի առում, 1873)
  • Սուրեն Դանիելյան, «Մհերի դուռը», Երևան, վերջին հրատարակություն
  • Բանավոր էպոսի նյութեր, հանրագիտարանային աղբյուրներ

Թեմա 40. Արցախյան հիմնախնդիրը և դրա լուծման հեռանկարները.

Թեմա 40. Արցախյան հիմնախնդիրը և դրա լուծման հեռանկարները

Արցախյան հիմնախնդիրը սկսվել է 1988թ.-ին, երբ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդը պահանջեց դուրս գալ Ադրբեջանի կազմից և միանալ Հայաստանին։ Սա հանգեցրեց հայ-ադրբեջանական հակամարտության, որը վերածվեց պատերազմի։

1994թ.-ին կնքվեց հրադադար, բայց խնդիրը չլուծվեց։ Արցախը ձևավորեց իր անկախ կառավարման համակարգը, բայց միջազգային հանրությունը այն չճանաչեց։

2020թ.-ի պատերազմի հետևանքով Արցախի մեծ մասը անցավ ադրբեջանական վերահսկողության տակ։ Շատ բնակիչներ լքեցին իրենց տները։

Այսօր խնդիրը շարունակում է մնալ բարդ և անլուծված։ Լուծման հեռանկարները կախված են Հայաստանի, Ադրբեջանի և միջազգային կազմակերպությունների դիրքորոշումներից։ Խաղաղության հասնելը հնարավոր է միայն երկխոսության, փոխհամաձայնության և անվտանգության ապահովման ճանապարհով։

Թեմա 39. ԼՂՀ-ն անկախության և պատերազմի տարիներին

Լեռնային Ղարաբաղը՝ պատմական հայկական տարածք, 1988թ․ սկսեց պայքար Հայաստանի հետ միավորվելու համար։ Բնակչությունը պահանջում էր ինքնորոշում, քանի որ ԼՂ-ը ԽՍՀՄ-ում ապօրինի ընդգրկվել էր Ադրբեջանի կազմի մեջ։ Սկսվեցին խաղաղ ցույցեր, սակայն դրանք վերածվեցին պատերազմի, երբ Ադրբեջանում բռնություններ սկսվեցին հայերի դեմ (Սումգայիթ, Բաքու)։

1991թ․ սեպտեմբերի 2-ին ԼՂ հռչակեց անկախություն։ Դեկտեմբերին անցկացվեց հանրաքվե, որտեղ մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց անկախությանը։ 1992–1994թթ․ տեղի ունեցավ Արցախյան առաջին պատերազմը, որի արդյունքում ԼՂՀ-ն վերահսկողություն սահմանեց նաև իր շուրջ գտնվող շրջանների վրա։ 1994թ․ մայիսին կնքվեց հրադադարի համաձայնագիր։

Պատերազմի ընթացքում ԼՂՀ-ն ստեղծեց իր կառավարությունը, բանակը, կրթական համակարգը։ Չնայած միջազգային ճանաչման բացակայությանը, այն գործեց որպես փաստացի անկախ պետություն։ Սակայն խաղաղություն չհաստատվեց, և ԼՂՀ մնաց մշտական սպառնալիքի տակ՝ ձգտելով ճանաչման ու անվտանգ ապագայի։

Թեմա 38. Հայաստանի երրորդ հանրապետության միջազգային դրությունը։

Հայաստանի երրորդ հանրապետության միջազգային դիրքը ձևավորվեց անկախության հռչակումից հետո։ Սկզբնական շրջանում Հայաստանի հիմնական խնդիրներն էին՝ արտաքին քաղաքականության ուղղությունների որոշումը, ճանաչումը միջազգային հանրության կողմից և դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը տարբեր երկրների ու կազմակերպությունների հետ։

Հայաստանը դարձավ ՄԱԿ-ի, ԵԱՀԿ-ի, ԱՊՀ-ի, Եվրոպայի խորհրդի և այլ կառույցների անդամ։ Մեծ նշանակություն ունեցավ Ռուսաստանի հետ ռազմաքաղաքական դաշինքը, որի շրջանակներում ձևավորվեց ռազմավարական համագործակցություն։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը սկսեց ակտիվ հարաբերություններ հաստատել նաև ԱՄՆ-ի, Եվրամիության և Իրանի հետ։

Արցախյան հակամարտությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ ՀՀ արտաքին քաղաքականության վրա։ Հայաստանը փորձեց համատեղել խաղաղ բանակցային գործընթացը և Արցախի անվտանգության ապահովումը։ Այս հարցում մեծ դեր ունի ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որը միջնորդում էր բանակցային գործընթացը։

Տնտեսական ու ռազմավարական գործընկերներից էին Ռուսաստանը, Իրանը, Վրաստանը, Չինաստանը, Եվրամիության երկրները։ Հայաստանը նաև միացավ ԵԱՏՄ-ին՝ խորացնելով կապերը Ռուսաստանի և այլ անդամների հետ։

Թեմա 37. ՀՀ հասարակական-քաղաքական կյանքը

Անկախությունից հետո Հայաստանում սկսվեց նոր հասարակական-քաղաքական կյանք՝ ժողովրդավարության և բազմակարծության հիմքով։ Բազմաթիվ կուսակցություններ, կազմակերպություններ և լրատվամիջոցներ ձևավորվեցին։ Քաղաքացիները սկսեցին մասնակցել ընտրություններին, ցույցերին ու նախաձեռնություններին։

Ժողովուրդը ավելի ակտիվ դարձավ հատկապես 2000-ականներից՝ ինտերնետի և սոցիալական ցանցերի միջոցով։ Զարգացավ նաև քաղաքացիական հասարակությունը՝ մարդու իրավունքների պաշտպաններ, լրագրողներ, երիտասարդական շարժումներ։

Այս ամենը օգնեց, որ հասարակությունը դառնա պետության կայացման և իշխանության վերահսկման կարևոր մասնակից։

Թեմա 36. Հայաստանի 3-րդ հանրապետության կազմավորումը և ամրապնդումը

ՀՀ 3-րդ Հանրապետության ձևավորում
1991 թ․ սեպտեմբերի 21-ին անցկացվեց անկախության հանրաքվե, որտեղ հայ ժողովրդի մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց ԽՍՀՄ-ից դուրս գալուն։ Դրանով ձևավորվեց Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը։

Առաջին նախագահ
1991 թ․ հոկտեմբերի 16-ին ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը՝ ՀՀ առաջին նախագահը։

Սահմանադրություն և պետական հաստատություններ
1995 թ․ ընդունվեց ՀՀ առաջին Սահմանադրությունը, ձևավորվեցին պետական հիմնական ինստիտուտները՝ ԱԺ, կառավարություն, դատարաններ, զինված ուժեր։

Միջազգային ճանաչում
Հայաստանը ճանաչվեց աշխարհի բազմաթիվ պետությունների կողմից, դարձավ ՄԱԿ-ի անդամ (1992 թ.), միացավ մի շարք միջազգային կառույցների։

Տնտեսական և քաղաքական դժվարություններ
Հանրապետությունը կանգնած էր բազմաթիվ խնդիրների առաջ՝ ներառյալ Արցախյան պատերազմ, էներգետիկ ճգնաժամ, տնտեսական շրջափակում։

Ազգային բանակի ստեղծում
Ձևավորվեց Հայկական ազգային բանակը, որն ամրապնդեց ՀՀ անվտանգությունը։

Եզրակացություն
Չնայած արտաքին և ներքին դժվարություններին՝ Հայաստանն ամրապնդեց իր անկախ պետականությունը, ստեղծեց պետական կառավարման համակարգ ու պահպանեց ինքնիշխանությունը։

Թեմա 35. ՀՀ անկախության գործընթացը

1988 թվականին սկսվեց ազգային զարթոնքը, երբ հայ ժողովուրդը պահանջեց Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորումը Հայաստանին։ Այս շարժումը վերաճեց անկախության համար պայքարի։

1990 թ. առաջին անգամ անցկացվեցին բազմակուսակցական ընտրություններ, և ձևավորվեց Գերագույն խորհուրդը։ Նույն թվականին Հայաստանն ընդունեց անկախության հռչակագիր՝ նշելով, որ երկրի նպատակն է դուրս գալ ԽՍՀՄ կազմից։

1991 թ. օգոստոսի 23-ին Հայաստանը հռչակեց անկախություն։ Սեպտեմբերի 21-ին անցկացվեց հանրաքվե, և քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց անկախ պետություն դառնալուն։ Սեպտեմբերի 23-ին Գերագույն խորհուրդը պաշտոնապես հռչակեց Հայաստանի անկախությունը։

Անկախությունից հետո Հայաստանը սկսեց կառուցել պետական կառավարման համակարգ, ձևավորեց արտաքին քաղաքականություն և դիվանագիտական հարաբերություններ։ Սահմանադրության ընդունումը 1995 թ.-ին ամրապնդեց անկախ պետության հիմքերը։

Այսպիսով, անկախությունը ձեռք բերվեց խաղաղ, բայց վճռական պայքարով՝ ժողովրդի միասնական կամքի և հետևողական քայլերի շնորհիվ։

Թեմա 34. Հայ ժողովուրդը Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին

Պատերազմի սկիզբը – 1941 թ. հունիսի 22-ին Գերմանիան հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա, և հայերը անմիջապես մասնակցեցին պատերազմին։

Մասնակցություն – Մոտ 600 000 հայ մասնակցեց, որոնցից կեսը՝ Հայաստանի ԽՍՀ-ից։

Դիվիզիաներ – Կազմավորվեցին հայկական դիվիզիաներ, հատկապես՝ 89-րդ Թամանյան դիվիզիան, որը մասնակցեց տարբեր ճակատամարտերի և Հաղթանակի շքերթին Մոսկվայում։

Հայտնի հրամանատարներ – Հովհաննես Բաղրամյան (մարշալ), Համազասպ Բաբաջանյան (գեներալ), Իվան Իսակով (ծովային մարշալ)։

Թիկունքի աշխատանքներ – Գործարաններ ու գյուղատնտեսությունը ծառայեցին ռազմաճակատին, հասարակությունն ամբողջությամբ մասնակցեց աշխատանքի։

Մշակույթը պատերազմում – Գրողներ, բանաստեղծներ և կոմպոզիտորներ ստեղծեցին հայրենասիրական ստեղծագործություններ։

Կորուստներ – Զոհվեց ավելի քան 200 000 հայ։
117 հայ արժանացավ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման, այդ թվում օդաչու Նելսոն Ստեփանյանը։

Եզրակացություն – Հայ ժողովուրդը դրսևորեց քաջություն, համառություն և նվիրում՝ ինչպես ռազմաճակատում, այնպես էլ թիկունքում։

ԹԵՄԱ 33

Խորհրդային Հայաստանի տարածքային հիմնախնդիրները. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը

1920 թ. վերջին Հայաստանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանի տարածքային ամբողջականության հարցը դեռևս անորոշ էր։ Հայ ժողովուրդը հույս ուներ միավորվել պատմական հայրենիքի այլ հատվածների՝ հատկապես Արցախ, Զանգեզուր, Նախիջևան և Կարսի մարզի հետ։ Սակայն 1920-1921 թթ․ մեծ տերությունների շահերը, Թուրքիայի և խորհրդային Ռուսաստանի նոր քաղաքականությունը հանգեցրին այն բանին, որ Հայաստանի տարածքը նվազեց։

Մոսկվայի պայմանագիր (16 մարտի, 1921)

Կնքվեց՝ Խորհրդային Ռուսաստանի և Քեմալական Թուրքիայի միջև
Ստորագրեցին՝ Գ. Չիչերինի և Քեմալ Աթաթուրքի ներկայացուցիչները

Գլխավոր դրույթները

  • Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչում էր Թուրքիայի սահմանները՝ ինչպես Քեմալը պահանջում էր։
  • Կարսի, Արդահանի և Սուրմալուի գավառները, որոնք նախկինում եղել էին Արևմտյան Հայաստանի մաս, անցնում էին Թուրքիային։
  • Նախիջևանը հռչակվում էր որպես ինքնավար տարածք Ադրբեջանի հովանու տակ։

Մոսկվայի պայմանագիրը կնքվեց առանց Հայաստանի մասնակցության, սակայն վերաբերեց նաև նրան։


Կարսի պայմանագիր (13 հոկտեմբերի, 1921)

Կնքվեց՝ Թուրքիային և Անդրկովկասի խորհրդային հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի միջև
Ստորագրեցին՝ թուրք և խորհրդային պատվիրակներ

Գլխավոր դրույթները

  • Միջազգային ուժով հաստատվեց Մոսկվայի պայմանագրի սահմանային որոշումները։
  • Կարսի, Արդահանի և Սուրմալուի շրջանները մնացին Թուրքիայի կազմում։
  • Նախիջևանը պաշտոնապես ամրագրվեց որպես ինքնավար տարածք՝ Ադրբեջանի կազմում, սակայն հռչակվեց՝ «խորհրդային Հայաստանի հովանավորությամբ»։

Տարածքային հետևանքները Հայաստանի համար

  • Հայաստանի տարածքը սեղմվեց՝ մոտավորապես 29,800 կմ²։
  • Պատմական տարածքների զգալի մասերը՝ Կարս, Անի, Սուրմալու (այդ թվում Մասիսը), մնացին Թուրքիայի կազմում։
  • Արցախի և Նախիջևանի ճակատագիրը կորավ՝ ի օգուտ Ադրբեջանի։

Այսպիսով, խորհրդային Հայաստանը զրկվեց իր պատմական տարածքների մեծ մասից, և այսօր ունեցած տարածքը ձևավորվեց հիմնականում Կարսի ու Մոսկվայի պայմանագրերի հետևանքով։


Եզրակացություն

Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը ծանր հետևանքներ ունեցան Հայաստանի համար՝ սահմանափակելով նրա տարածքը, զրկելով պատմական տարածքներից և ստեղծելով ապագա հակամարտությունների հիմքեր։ Այդ պայմանագրերը մինչ օրս համարվում են պատմական անարդարության օրինակ։

ԹԵՄԱ 32. Հայկական հարցը Փարիզի վեհաժողովում (1919)

Պատմական նախապատմություն

Առաջին աշխարհամարտը ավարտվեց 1918 թ. նոյեմբերի 11-ին՝ Գերմանիայի կապիտուլյացիայով։ Պատերազմում հաղթած երկրները՝ հատկապես Անգլիան, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը և Իտալիան, որոշեցին նստել բանակցությունների սեղանի շուրջ՝ վերաձևելու աշխարհի քարտեզը։ Դրա համար 1919 թ․ հունվարին Փարիզում գումարվեց խաղաղության վեհաժողովը։

Հայ ժողովրդի համար այս վեհաժողովը կարևոր էր, որովհետև առաջ էր քաշվում մի քանի հարց՝

  1. Հայկական ցեղասպանության ճանաչում և արդարություն,
  2. Հայ ժողովրդի իրավունքների պաշտպանություն,
  3. Հայաստանի միավորված անկախ պետության ճանաչում։

Հայկական պատվիրակությունները

Փարիզի վեհաժողովին մասնակցում էին երկու հայկական պատվիրակություններ՝

  • Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական պատվիրակությունը՝ գլխավորությամբ Ավետիս Ահարոնյանի։
  • Բազմաթիվ սփյուռքահայ կառույցների ներկայացուցիչներ՝ գլխավորությամբ Պողոս Նուբարի։

Երկու պատվիրակությունները հետագայում համագործակցեցին, որպեսզի միասնաբար ներկայացնեն հայկական պահանջները։


Հայկական պահանջները

Հայկական պատվիրակությունները ներկայացրին հետևյալ հիմնական պահանջները.

  1. Հայկական Միացյալ Պետության ճանաչում, որը պետք է ընդգրկեր.
    • Արևելյան Հայաստանը (Հայաստանի Հանրապետությունը),
    • Արևմտյան Հայաստանը (օսմանյան կայսրության կազմում գտնվող պատմական հայկական տարածքներ),
    • Կիլիկիան,
    • Հյուսիսային Հայաստանը՝ Կարսի և Արդահանի շրջաններով։
  2. Հատուցում Հայոց ցեղասպանության համար։
  3. Միջազգային երաշխիքներ Հայաստանի անկախության պահպանման համար։

ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի դերը

ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը, որն առաջ էր քաշել ազգերի ինքնորոշման սկզբունքը, մեծ դեր խաղաց հայկական հարցի բարձրաձայնման գործում։ Նա առաջարկեց, որ ԱՄՆ-ը լինի Հայաստանի հովանավոր պետությունը, սակայն ԱՄՆ Սենատը չհաստատեց այդ առաջարկը։

Վիլսոնը նաև հետագայում կատարեց Հայաստանի սահմանի սահմանազատում ՝ հիմք ընդունելով պատմական, աշխարհագրական և ժողովրդագրական տվյալները։ Նա Հայաստանին վերապահեց մոտ 160,000 քառ. կմ տարածք։


Սևրի պայմանագիրը (1920)

Փարիզի վեհաժողովի քննարկումների արդյունքներից մեկը դարձավ 1920 թ․ օգոստոսի 10-ին կնքված Սևրի հաշտության պայմանագիրը։ Դրա համաձայն՝

  • Թուրքիան ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունը,
  • Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասը պետք է միանար Հայաստանին,
  • Հայաստանի սահմանները որոշվելու էին Վուդրո Վիլսոնի միջոցով։

Սակայն պայմանագիրը չիրականացվեց, որովհետև Թուրքիայում սկսվեց քեմալական շարժումը, և նոր իշխանությունները մերժեցին այն։


Եզրակացություն

Փարիզի վեհաժողովում հայկական հարցի բարձրացումը ցույց տվեց, որ Հայոց ցեղասպանությունը և հայկական պետականության վերականգնումը ճանաչված են միջազգային մակարդակով։ Սակայն մեծ տերությունների շահերի բախման և աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների հետևանքով այս արդյունքները մնացին հիմնականում թղթի վրա։